Có một thời, khái niệm gia giáo rất được quan tâm. Trong xã hội ta, từ gia tộc lớn cho đến gia đình bình dân, ai cũng lo về mặt gia giáo. Cái nên – hư, hay – dở của con cháu, phần nhiều phụ thuộc vào gia giáo. Gia đình có người con nên, trong làng xã, địa phương có dư luận khen: “Nhờ gia giáo”; chẳng may bị đứa con hư, người ta xúm nhau chê: “Do thiếu gia giáo”. Gia giáo, theo như ta nhìn thấy ở xung quanh, là giáo dục của gia đình dành cho con cháu, và đó cũng là nền nếp gia đình cần được gìn giữ. Người ta nói: “Gìn vàng giữ ngọc”, chắc là nói về giữ gìn gia giáo.
Giáo dục gia đình dành cho trẻ có những nội dung gì? Thường thì đối với trẻ ấu thơ, người ta dạy lễ phép, vâng lời, đi thưa về trình, tới tuổi thiếu niên bắt đầu dạy luân thường đạo lý; khuyên nhủ những bổn phận đối với bản thân, gia đình và xã hội. Nếu là một dòng tộc danh giá, một gia đình có công nghiệp với đời, thì người ta còn giáo dục trẻ biết sống xứng đáng và biết kế thừa, phát huy những giá trị truyền thống. Việc tiến hành gia giáo không ai làm theo kiểu thầy giảng trò nghe mà thường thì ông bà, cha mẹ dạy con bằng tấm gương đạo đức của chính mình, bằng nền nếp, lễ giáo của gia đình, dòng tộc… Người ta tin rằng, việc giáo dục phải tiến hành sớm, vì “Măng không uốn, tre khó uốn được”.
Nội dung gia giáo được thấy trong các sách dạy đạo làm người của thánh hiền, về sau các học giả, các nhà sư phạm biên soạn, giảng giải cho thiết thực và rõ ý nghĩa. Sách Luân lý giáo khoa thư, cũng như Quốc văn giáo khoa thư, được dành cho học sinh trường làng, trường tổng đầu tóc hớt ca–rê học những bài học luân lý vỡ lòng, như biết ơn ông bà, cha mẹ, biết ơn thầy, nhường nhịn nhau giữa anh em một nhà… Có cuốn sách được người ta rất tâm đắc là sách Gia huấn ca của Nguyễn Trãi, vì sách khuyên nhủ bao nhiêu điều thiết thực, đề cao việc học:“Học cho hy thánh hy hiền – Việc gì thông biết chẳng phiền lụy ai”. Hy thánh, hy hiền có nghĩa là đạt tới bậc thánh, bậc hiền. Trong các gia đình, ông bà, cha mẹ, anh chị tùy theo sở học mà đem những câu trong sách ra dạy bảo con em nhà.
Quan sát cuộc sống, chắc người ta cũng thấy những gia đình coi trọng gia giáo thì thành đạt, hiển vinh, con cháu nên danh phận, làm nên tiếng tốt cho gia đình, dòng tộc, và coi đó như một sự trả ơn sinh thành, dưỡng dục. Và nếu nói cho hết, người ta cũng thấy bên cạnh đó, những gia đình đã vì buông lỏng giáo dục mà bị cái nạn con cái hư, nhỏ không học, lớn lên không nghề, không nuôi nổi bản thân, trở thành gánh nặng cho gia đình, xã hội. Nguyên nhân nào ở đây? Trước hết, phải là sự thiếu trách nhiệm và gương mẫu trong cuộc sống của cha mẹ, cha mẹ thường nghĩ đơn giản làm cho có tiền và phó thác sự giáo dục cho nhà trường và xã hội; sống vì mình và không nghĩ đến con cái “ở bầu thì tròn, ở ống thì dài”. Đó là chưa dám nói tới những người làm cha mẹ đã không làm ăn lương thiện, thiếu đạo đức, hạng quan tham lại nhũng nhiều tiền của mà không giải thích minh bạch được các nguồn thu nhập của mình… Và nếu tìm hiểu cho hết các nguyên nhân, còn có thể là có những đứa con cá biệt, làm cho cha mẹ phải bó tay, vô phương dạy bảo và đành ngậm đắng nuốt cay vì cảnh “con dại cái mang”.
Con hư sẽ làm xấu, mang tai tiếng cho gia đình và gây nỗi đau đớn khôn xiết cho người làm cha mẹ. Con hư đến mức phạm pháp, bị pháp luật trừng trị là nỗi đau tột cùng, nỗi bất hạnh lớn của cha mẹ. Những gia đình nghiêm với giáo dục, trọng gia giáo, quý thanh danh thì sống vì con, nâng niu từng bước đi của con, luôn tìm cách hướng thiện cho con.
Thời xưa, cha ông ta coi trọng gia giáo, cho nên nước mới có nhiều người con trung hiếu, thời nào cũng có nhiều người tài giỏi. Lịch sử ghi một dòng họ lớn với những tên tuổi lớn, sự nghiệp lớn: Trần Quang Khải – Trần Nguyên Đán – Trần Nguyên Hãn – Nguyễn Phi Khanh – Nguyễn Trãi… Cha con ông Đặng Tất – Đặng Dung và nhiều gia đình, gia tộc nữa cùng lưu danh trong lịch sử. Đến thời gần đây, nhờ gia giáo còn được phát huy mà có không biết bao chiến sĩ, anh hùng được Tổ quốc ghi công, bao người phụ nữ được vinh danh vì đã sinh ra những con trung hiếu.
Lợi ích của gia giáo lớn đến vậy, thế nhưng, không hiểu tại sao tới ngày nay, thời đổi mới đất nước và hội nhập thế giới này, gia giáo kể như bị xao lãng, bỏ quên. Ta hãy nhìn vào một việc của thời nay: Người vị thành niên, thanh niên hư nhiều quá, mắc trọng tội trọng án nhiều quá, nhiều gia đình bị đổ vỡ hạnh phúc vì tội ác của con cái… Rồi tự hỏi xem, việc này với cái gia giáo bị bỏ quên kia có mối quan hệ nhân quả nào không? Nếu có, thì đâu là giải pháp của vấn đề. Và nữa, mấy năm nay, Nhà nước có cuộc vận động xây dựng gia đình văn hóa, vậy thì cuộc vận động này đã làm hay chưa làm được cái việc phát huy vai trò của gia giáo? Thiển nghĩ, khi gia giáo được tích cực phát huy sẽ bảo đảm cho cuộc vận động thành công, trong xã hội sẽ xuất hiện nhiều gia đình văn hóa như chúng ta mong đợi. „
Tạp Chí Văn Hóa Phật Giáo số 148 | HUỲNH KIM BỬU